Nabestaanden van de slachtoffers van de Bende van Nijvel hebben recht op antwoorden, schrijft Hilde Geens. Maar ook het onderzoek naar de Bende heeft de goede naam van onschuldigen bezoedeld. Die moet gezuiverd worden.
Komende maandag, 9 november, is het 41 jaar geleden dat de Bende van Nijvel acht winkelende mensen doodschoot aan de Delhaize van Aalst. Die raid was het sluitstuk van een serie van achtentwintig moorden in de jaren 80. Het onderzoek loopt nog altijd, maar Justitie wil er vanaf. Op 28 juni 2024 maakten de verantwoordelijke magistraten bekend dat ze er een punt achter zetten. “Alles was onderzocht.”
De nabestaanden trokken naar de rechter om bijkomend onderzoek af te dwingen. De verificaties die volgden, hebben niet geleid tot een doorbraak. Zo lijkt de leiding van het onderzoek gelijk te krijgen: zie je wel, wat jullie bedenken is zinloos. Alles is onderzocht.
Maar is dat zo? Ik zou het niet weten. Ik weet wél dat je die vraag niet kunt beantwoorden. Niemand weet wat er in dit dossier wel of niet gedaan is. Je kunt dat niet eens uitzoeken. Een speurder uit de laatste ploeg zei me dat hij al die jaren als een blinde mol aan verdachten heeft gesnuffeld. Hij kende niks van het dossier. Hij werd erin gegooid zonder zich te kunnen inwerken, en wat voor hem gold, geldt allicht ook voor zijn collega’s.
Vergeten hoekje
Het dossier van de Bende van Nijvel is al die jaren onbeheersbaar geworden. Het is zelfs onleesbaar. Een advocaat die er inzage in heeft, zei me een paar jaar geleden dat het 18 miljoen bladzijden beslaat. Hij gooide er duidelijk met zijn klak naar, maar het zegt iets dat hij niet eens kon preciseren hoeveel het er echt zijn.
Nu hoeft de omvang van een dossier op zich niet onoverkomelijk te zijn. In de Verenigde Staten heeft justitie in de zaak-Epstein met naar verluidt 300 GB aan documenten wél daders kunnen veroordelen.
Het probleem zit hem meer in de structuur van het Bendeonderzoek. In een heldhaftige poging om het beheersbaar te maken, is er een wildgroei aan onderdelen ontstaan met zowel dubbele processen-verbaal als gaten. Zo zat de formele herkenning van een hoofdverdachte in Aalst niet meer in het eigenlijke onderzoek van die moordpartij, maar in een vergeten hoekje waar je het nooit zou zoeken.
Hoe kun je onderzoek doen als het basisdossier niet meer gaaf en solide is? Dat is vragen om een mislukking en die is er dan ook gekomen toen nationaal magistraat Marianne Cappelle in 2018 als laatste het veld werd ingestuurd. Ze was onvervaard en gemotiveerd en ze heeft zich te pletter gewerkt, maar ze was kansloos van in het begin.
Er zit niets anders op dan het Bendedossier te saneren. De oorspronkelijke onderzoeken per plaats delict moeten hersteld worden. Het zou ook handig en verhelderend zijn als er iemand een tijdlijn uitwerkt waarin alle processen-verbaal worden ingebracht.
Tunnelvisie
Er zijn nog altijd mogelijkheden om de Bende van Nijvel te vinden. Op een Houdini-act, waarbij een verdachte na al die jaren de spoorloze wapens van de Bende tevoorschijn tovert, reken ik niet. Maar er zijn aanwijzingen dat ze niet onmiddellijk na Aalst werden vernietigd, dus je kunt niet uitsluiten dat ze op een dag boven water komen.
Bovendien zijn er bij verdachten kleren in beslag genomen waar zogenoemde stuifspatten op zaten van mensenbloed – niet van de slachtoffers van Aalst, zo is me verzekerd. En hoe zit het met de vijf doden van Overijse, van wie er ook een paar van dichtbij zijn doodgeschoten?
Verder zijn er verdachten tegen wie er aanwijzingen zijn dat ze betrokken waren bij de voorbereiding, de uitvoering en de afwikkeling van één van de Bendemisdaden, en soms was er steunbewijs.
Mensen die getraind zijn tegen tunnelvisie moeten die sporen tegen het licht houden. Iedereen heeft last van tunnelvisie. Hoe groter de chaos, hoe sterker de nood om orde te scheppen door puzzelstukken samen te brengen. Daar is niks mis mee, maar het wordt een probleem als je stukken weigert te gebruiken die bij het plaatje horen, of er andere probeert in te passen die uit een verkeerde puzzel komen.
De Nederlandse hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen heeft een werkmethode ontwikkeld om dat te vermijden. Die wordt ook aan Belgische universiteiten gedoceerd. Van Koppen heeft ooit interesse getoond om het Bendedossier onder de loep te nemen, misschien is dat nog het geval?
Eigenlijk spreekt het vanzelf dat de Belgische justitie het onderzoek niet mag laten vallen. Justitie heeft het verbrod, dus moet ze het oplossen. En ook de nabestaanden hebben recht op antwoorden, dat is nogal wiedes.
Naam gezuiverd
Er is nog een reden om ermee door te gaan, want in het onderzoek is er een nieuwe categorie slachtoffers gegroeid: een groep van tientallen mensen die verdacht zijn gemaakt. Mensen tegen wie er alleen maar praatjes waren, en wier leven zo werd verwoest als gevolg van het machteloze en inefficiënte onderzoek.
Zo is er gesuggereerd dat een Bendeslachtoffer uit Aalst, Jan Palsterman, in de diamantsmokkel zat. Ook ik liet iemand aan het woord die dat vertelde. Dat had nooit mogen gebeuren: er was geen bewijs en Palsterman kon zich niet meer verdedigen. Palsterman was een vader die diep geliefd was en is en recht heeft op eerherstel.
Ook bij de politie vielen slachtoffers. Twee speurders die ik interviewde, hebben zelfmoord gepleegd. Ze konden het geen van beiden verkroppen dat sporen werden afgeblokt.
Een jonge vader, hij was nog een kind toen de Bende in Aalst acht mensen doodschoot, heeft twee jaar rondgelopen met de angst dat zijn eigen kind de naam droeg van een lid van de Bende van Nijvel. Politieagenten waren hem dat op zijn werk – bij de overheid nota bene – komen zeggen. Dat politiebezoek was voor zijn gezin het begin van twee jaar piekeren, advocaten consulteren en woelen in bed.
Moest hij zijn naam veranderen om zijn kind te beschermen? Na lang aandringen, schreef een verantwoordelijke van het onderzoek dat er geen DNA-match was. Dat gezin en nog vele anderen zijn tweedehands slachtoffers, niet van de Bende van Nijvel, maar van het onderzoek ernaar. Ook zij hebben er recht op dat hun naam wordt gezuiverd.
Er is de jongste jaren meer aandacht voor het recht op vergetelheid van daders die hun straf uitzaten en dat is chic. Maar waar blijft het recht op opheldering van ons allemaal?
Bron » De Standaard | Hilde Geens
